Anders, het persoonlijke afscheid

Waar voorheen grote bijeenkomsten bij een uitvaart mogelijk waren, daar is het nu ook zoeken en vinden naar een afscheid in kleinere kring. Voor sommige mensen is deze aangepaste vorm van afscheid lastig, ze hadden het zo graag met heel veel mensen gedeeld.

En toch levert deze beperking verrassende mogelijkheden op. Het meeleven en deelnemen kan nu plaatsvinden via het sturen van een kaartje met persoonlijke woorden of het volgen van een bijeenkomst via streaming. Er ontstaat een andere vorm van aandacht, het sturen van persoonlijke kaartjes neemt weer toe. Mensen gaan er weer voor zitten om hun gedachten op papier te delen.

Andere vormen

In een rouwbericht vroegen de nabestaanden om liefde en aandacht door te geven. “Wij hebben afscheid genomen in familiekring. Hierbij willen wij iedereen heel hartelijk bedanken voor de aandacht en liefde die jullie haar tijdens haar leven hebben gegeven. Als ‘mensen-mens’ heeft zij daar altijd erg van genoten. Door de huidige omstandigheden konden wij geen uitgebreid afscheid organiseren. Marijke zou het fijn vinden als jullie in haar geest iemand die je liefhebt verblijdt met een bloemetje.” Bij een ander afscheid met een persoonlijke condoleance, stonden de kinderen achter de kist van hun vader. Iedereen die langs liep, groette, condoleerde en maakte oogcontact. De begroeting via ogen en woorden werd als bijzonder intens ervaren. Bewogen ogen, betraande ogen, verlegen ogen. “De gewoonte van een hand geven of een omarming is nu weg, maar het groeten met oogcontact deed mij veel meer”.

Alternatieven

De veranderde omstandigheden zet mensen ook aan tot ‘anders ‘denken. Het hoeft niet meer standaard, dus het kan ook anders. Afscheid en condoleance in de tuin, met de nodige afstand tussen de belangstellenden. De erehaag langs de weg, een bijeenkomst in een horecagelegenheid aan het water. Vanaf vrijwel elke plek zijn audio hulpmiddelen in te zetten, is streaming mogelijk of kunnen opnamen gemaakt worden. Wij denken graag mee, zijn flexibel en creatief, wij zien mogelijkheden. Dat maakt het afscheid anders, persoonlijker, met steeds meer maatwerk.

Elk afscheid, een troostvolle en blijvende herinnering.

Team Haaksma & de Haan Uitvaart

 

De ‘vergeten’ uitvaart

Haaksma & de Haan Uitvaartverzorging

Zou je een afspraak willen maken met Anneke? Ze woont alleen, is helder van geest en moet naar het ziekenhuis voor een operatie. Anneke is de 80 al ruim gepasseerd. We werden gebeld door een vriendin van Anneke, zij maakte zich zorgen om deze oude, alleen wonende vrouw. Ik kom aan bij een oud en statig huis aan de rand van de stad. Bij het kopje thee ontmoet ik de vriendelijke ogen van een oude dame. Anneke vertelt over haar leven, ze is alleenstaand en heeft geen kinderen. Wel is er een netwerk van enkele vrienden, mensen die naar haar omzien. Over drie weken gaat ze naar het ziekenhuis voor een operatie.

Over haar uitvaart heeft Anneke nog nauwelijks nagedacht, ach dat zal toch wel geregeld worden. Ze heeft het geld om dat te betalen. Maar als de operatie nu toch eens niet zo voorspoedig zal verlopen als verwacht? Aan de hand van vragen zoek ik uit hoe haar situatie in elkaar zit. Gelukkig heeft ze het een en ander vast gelegd bij een notaris en deze notaris is tevens executeur. Samen bespreken we haar wensen, van dit gesprek ontvangt zij een verslag met kostenraming.

In situaties waarin niets is geregeld is het belangrijk om te weten wie de opdrachtgever is. Wie is voor ons de aanspreekpersoon, wie geeft de goedkeuring en zorgt voor de (financiële) afwikkeling van zaken. Ooit maakten we mee dat een buurvrouw ‘s nachts tegen de jonge vriendin van de overledene zei wie ze moest inschakelen en belde vervolgens een voor haar bekende uitvaartondernemer. De overledene werd opgehaald. De volgende dag kwam de familie van de man bijeen; er waren al  afspraken gemaakt voor de uitvaart. Alles werd teruggedraaid, de man werd door ons thuis gebracht en in zijn huis opgebaard. Door dat telefoontje was de buurvrouw in feite de opdrachtgever. De extra gemaakte kosten kwamen uiteindelijk voor rekening van de familie.

Voorbereiden op het afscheid dat ooit komt doen we liever niet.  Heel begrijpelijk, we leven immers nu. Toch is het aan te bevelen om je eens te oriënteren, dat kan, wij bieden een kosteloos gesprek. Weet wat kan en mag, leg het in ieder geval voor jezelf vast in bijvoorbeeld een afscheidsdoosje. Een doosje waarin je wensen, muziek en ideeën verzamelt. Die inhoud kun jezelf steeds aanpassen en aanvullen. Het blijft actueel en kan verwarring voorkomen.

 

 

Een bezield afscheid

Haaksma & de Haan uitvaart

 

Eigenlijk beter gezegd: een afscheid met een ziel. De ziel, de essentie van een persoon is dan zo voelbaar aanwezig bij het afscheid. Voelbaar in de sfeer van het afscheid, de gekozen locatie, de muziek en gesproken woorden.

Niets was standaard, alles was ‘ingekleurd’, passend bij het leven van Jelly.        In het voorbereidende gesprek met Jelly en haar kinderen was het al snel duidelijk, samen hadden ze al ideeën over de invulling van het afscheid. Jelly, een bewust levende en wijze vrouw had samen met haar twee dochters en zoon haar levenseinde besproken. Twintig jaar geleden was haar man Joop plotseling overleden. Haar leven was verder gegaan, zij had zich ontwikkeld tot een krachtige vrouw en moeder. Vorig jaar werd bij aanhoudende klachten de diagnose vastgesteld, Jelly was ongeneeslijk ziek.

Jelly lag op bed in de serre van haar huisje, met een verzwakt lichaam en een heldere geest. Ze wilden heel veel zelf doen en al pratend reikte ik hen ideeën aan, gaf ik advies en benoemde ik de mogelijke gevolgen van voorgestelde plannen. Marike en Linda, de oudste dochters, dachten actief mee, Henk, de jongste zoon luisterde vooral. Hij had zichtbaar moeite met het afscheidsproces van zijn moeder.

Uitvaart en coronavirus

Jelly overleed in de vroege ochtend op een zonnige dag in juni. Samen met de kinderen heb ik haar lichaam verzorgd en werd ze opgebaard op het bed in de serre. Plannen die er al waren werden verder uitgewerkt en vormgegeven. We maakten een kaart, mensen werden uitgenodigd om thuis afscheid te nemen. Op de dag voor de uitvaart werd Jelly  in de uitgezochte wilgentenen mand gelegd. Zo was er tijd en ruimte om te wennen aan deze volgende stap in het afscheid. Henk had een busje gehuurd en op de dag van de uitvaart brachten Marike, Linda en Henk haar samen naar de Natuurbegraafplaats. Onder de kapschuur en de bijgeplaatste tent genoten de genodigden van een uitgebreid lunchbuffet. Samen met een hapje en drankje, rondom Jelly, werd er naar muziek geluisterd, werden herinneringen opgehaald en werden woorden gesproken. Huiselijk, ongedwongen, het voelde bijna alsof Jelly zelf hierbij aanwezig was.

Na het ongedwongen samenzijn droegen Marike, Linda en Henk en hun partners samen de mand naar het graf. Genodigden liepen mee over het zonnige bospad, neef Kees begeleidde de tocht met gitaarspel. Licht, zonnig, met een traan en een lach. Ook voor de gasten was het zo’n Jelly-afscheid.

Juist bij families die ‘alles zelf willen doen’ is onze uitvaartbegeleiding coachend, adviserend en ondersteunend. Wij bewaken de gehele logistiek op zo’n manier dat mensen zelf de regie houden, hun eigen ‘kleur’ aan het afscheid geven en zichzelf kunnen zijn en blijven.

 

Een blanco begin

Haaksma & de Haan Uitvaartverzorging

Vanochtend vroeg werd ik gebeld door Marian, de dochter van meneer de Bruyn. Vader was plotseling overleden en of wij de uitvaart konden verzorgen. Ik noteer de naam en adresgegevens en spreek met haar om 9.30 uur af. Op weg in de auto realiseer ik mij dat ik geheel blanco ben. Geen voorinformatie, behalve het feit dat meneer is overleden.

Dit gebeurt ons vaak als uitvaartbegeleidster, ergens blanco naar binnenstappen. Ik bel aan en stap binnen. Ik proef de sfeer van dit huis en neem de ruimte waar ik ben onbevangen waar. Een kleine woning met stapels kranten, een pijp en tabak en talloze foto’s van dieren aan de muur. In gesprek met Marian wordt duidelijk dat vader die ochtend haar nog gebeld heeft, hij voelde zich niet lekker. Een uur later is hij overleden. Haar vader was 20 jaar geleden gescheiden en woonde sinds die tijd enigszins als kluizenaar. Of beter gezegd als natuurmens. Haar moeder verhuisde naar het zuiden van het land, er was geen contact meer tussen haar ouders. Ook Marian had weinig contact met haar moeder. Haar vader die op een half uur afstand woonde zag ze een paar keer per maand.
Vanochtend vond ze haar vader beneden op de bank, het leek er even op dat hij gewoon in slaap was gevallen. Ze belde de dokterswacht en daarna nam ze contact op met ons.

Marian is langzaam wat bekomen van de schrik, ze zet koffie voor ons. Ja, vader moet hier thuis blijven, dit is zijn plek. Geen poespas, geen franje. Samen verzorgen wij zijn lichaam en kleden wij hem, in zijn werkbroek en sweater. Vader had geen grote vriendenkring, hij had goed contact met de buren. Het afscheid zou eenvoudig zijn.

Samen met Marian bespreek ik het afscheid. Stap voor stap, zij heeft nooit met haar vader over zijn levenseinde gesproken. Hij was immers een gezonde man. Ik vraag haar naar herinneringen aan haar vader en zij beschrijft hoe ze vaak met haar vader de natuur in ging. Samen wandelen in de bosrijke omgeving achter het huis, kijken naar vogels. Vader maakte foto’s en thuisgekomen noemde hij nogmaals alle namen van deze vogels.
Al pratend ontstaat het idee voor het afscheid: thuis opbaren in een eenvoudige houten kist, een klein samenzijn in de kapschuur van de natuurbegraafplaats en daarna begraven. Eenvoudig en naturel, dat paste zo bij hem.

De eerste stappen zijn genomen, langzaam vindt de invulling van het afscheid plaats. Stap voor stap. Ik rijd terug, de blanco ochtend groeit gestaag tot een idee voor een eenvoudig en natuurlijk afscheid. Morgen praten we verder.

Wij merken dat er met een blanco begin van alles mogelijk is. Wij luisteren, nemen waar, houden rekening met het budget en komen samen met nabestaanden tot een bij hen passend afscheid.
Er wordt nogal eens gesuggereerd dat je alles moet vastleggen. De vraag is of dit wel zo handig is.

Wat mag een uitvaart kosten?

Goed geïnformeerd zijn helpt om juiste keuzes te maken.

Aan tafel in de huiskamer van de familie K. bespreek ik met hen de mogelijkheden rond hun toekomstige uitvaart. In de verre toekomst wel te verstaan, zij zijn gezonde zeventigers. De verschillende ervaringen met uitvaarten van hun ouders en het afscheid van een naast familielid bracht hen op het idee om zich te oriënteren. Met de uitvaart van vader ging alles heel snel en na de uitvaart waren ze geschrokken van de factuur. Ze hadden geen idee van de kosten van een uitvaart. Zij wisten er weinig vanaf. Zo dachten zij dat je alles al klaar moest hebben, want het werd immers allemaal in één gesprek geregeld. En ja, wat zou hun uitvaart kosten, zij hadden geen idee en waren bang dat het heel duur was.

In het oriënterende gesprek werd het hen duidelijk wat er zoal mogelijk was, wat bij hen paste en welke kosten samenhingen met de genoemde keuzes. Ook onze werkwijze werd besproken, door tijd te nemen ontstaat er ruimte om in het moment zelf de juiste keuzes te kunnen te maken.

Enkele dagen later ontving de familie het verslag van dit gesprek, samen met een kostenraming. Zo konden zij verder nadenken over hun uitvaart. Tijdens een telefonisch contact over een aanvullende vraag gaf mevrouw aan dat de kostenraming hen ontzettend was meegevallen. Het was hen duidelijk geworden: met de nodige kennis kun je de kosten zelf in de hand houden. Met zo’n voorgesprek voorkom je ad hoc beslissingen en keuzes die door de emotionele omstandigheden tot hoge kosten kunnen leiden.

Zorg voor de juiste kennis en maak een afspraak voor een oriënterend gesprek. Vrijblijvend en kosteloos, een gesprek dat garantie geeft op het kunnen maken van bewuste keuzes.

Sober, warm en intens

Oma

Tien maanden geleden was Bart, haar man van 89, plotseling overleden. Dit had Paula niet zien aankomen. Samen met haar en haar dochters Christien en Els heb ik het afscheid voorbereid. Een afscheid met familie en vrienden, Bart was nog altijd actief in een club van moestuinhouders. Ook kende hij veel mensen via de kerk. We namen afscheid in een goed bezochte kerkdienst gevolgd door een kort samenzijn met Paula en haar dochters met hun gezinnen in het crematorium.

Na het sterven van haar geliefde Bart deed Paula haar best om door te gaan. Ze miste Bart elke dag, ze had hem nog zo veel te vertellen. Haar leven en levenslust verbleekten, de kleur was verdwenen. De dagen waren lang en haar lichaam begon te haperen, Paula leed aan het leven zoals ze zei. Op een gegeven moment was het alleen wonen niet meer haalbaar en verantwoord, haar dochters vonden een hospice voor haar. Daar, in die liefdevolle omgeving, voelde Paula de koestering van de zorg. De kleur kwam af en toe een beetje terug, maar was niet blijvend. Langzaam gaf haar lichaam het op.

In de vroege ochtend stierf ze, in het bijzijn van haar dochter Els. We kozen dezelfde kist als die van Bart en brachten haar naar huis. Wegens corona overlegden we via de email en via Skype. Het was prettig dat we elkaar al kenden van het afscheid van Bart, dat praatte wat gemakkelijker. In de aula van het crematorium waren achtentwintig stoelen geplaatst op anderhalve meter afstand. De sfeer was informeel en ontspannen, de jongste kleinkinderen beschilderden de vlinders die op de kist waren geschroefd. Muziek en herinneringen wisselden elkaar af, de dominee stond stil bij het leven van Paula. Hij schetste het beeld van een authentieke en lieve vrouw. Woorden droegen bij aan de voelbare verbinding, een lichte sfeer kleurde dit eenvoudige afscheid. Als afsluiting nam ieder afscheid bij de kist en maakte daarna een kort moment van oogcontact met Christien en met Els. Intens, hand op het hart, hun verbinding kwam uit het hart. Stille ontroering.
“Dit, zo in een kleine groep een warm afscheid, dit was echt Paula, onze moeder” zeiden Christien en Els. “Ze zou het niet anders gewild hebben”.

De restricties van de coronatijd worden niet altijd als een beperking ervaren.

Rouwen in isolement

Rouwen in isolement

In mijn telefonisch nagesprek luister ik naar een verdrietige Esther. Normaal gesproken gaan wij bij de mensen langs voor de nabespreking van het afscheid. Samen terug kijken, luisteren naar eventuele vragen en opmerkingen. Samen deze bijzondere samenwerking afronden. Dat is wat lastig om dit zo per telefoon te bespreken. Esther is heel verdrietig, ze vindt het zo moeilijk om zo veel alleen te zijn. Ze mist Maarten, de man waarmee ze dertig jaar lief en leed deelde. De stoel aan tafel die leeg blijft, het vertrouwde avondeten samen is nu een bordje opschoot en weinig eetlust.

Het afscheid was al zo anders als anders. Met een kleine groep mensen, allemaal op afstand van elkaar. “Terwijl je juist nu zo graag die arm om je heen wilt, je verlangt zo naar troost en getroost worden” zoals Esther het verwoordde. Ik luister en hoor het gemis tussen alle regels door. Zelfs haar beste vriendin kan niet bij haar op bezoek komen. Esther heeft gelukkig wel de nodige contacten met de mensen om haar heen: talloze kaartjes, facetime gesprekjes, Whatsapp berichtjes. Allemaal heel hartelijk en lief, het voelt als verbondenheid maar wel op afstand.

Al pratend zoek ik met haar samen hoe zij dit intense isolement kan overleven, hoe zij kan rouwen. Ze geeft aan dat ze af en toe haar favoriete muziek keihard aanzet of ze maakt een flinke wandeling. Ze voelt dan haar lichaam en dat voelt prettig, ook al wisselen emoties elkaar af. Het helpt haar om beter te slapen.

Wanneer de aanraking en het troostende gebaar niet van de ander kan komen vanwege het virusgevaar, dan is het heel goed mogelijk om jezelf als het ware te omarmen. Handen op je armen en schouders te voelen door aanraking of kleine klopbewegingen. Jezelf te bekrachtigen en te troosten. Ouderen psycholoog Sarah Blom (Tijd voor Max, 1 april 2020) noemt dit ‘jezelf sterk maken’. Je lichaam voelen is je eigen grens voelen. Verdrietige of getraumatiseerde mensen kunnen zichzelf zo verliezen wanneer ze zich zo onbegrensd voelen. Door jezelf te omarmen, door beweging wordt het lichaamsbewustzijn vergroot en neemt de veerkracht toe.

Bel eens wat vaker of stuur een kaartje naar een vriend, vriendin of kennis die iemand verloren heeft. Juist nu.

 

Uitvaart en het coronavirus

Uitvaart en coronavirus

Afstand van elkaar houden, niet knuffelen of zoenen, geen hand geven. En dat allemaal als er een geliefde is overleden! Het is voor de rouwende familie en vrienden een hard gelag, en toch is iedereen ervan overtuigd dat het goed is om die afstand te bewaren.
Als uitvaartbegeleidsters komen wij dagelijks in deze hartverscheurende situatie. Hoe begeleid je mensen als je hen niet persoonlijk mag spreken? Als de contacten telefonisch blijven en als in crematorium of op begraafplaats de onderlinge afstand letterlijk groot is.
We proberen alle emoties te begrijpen en deze linksom of rechtsom op een waardige manier tot uiting te laten komen. Want dat is wat nodig is: het tonen van medeleven en het uiten van verdriet. Door inlevend en tegelijkertijd daadkrachtig te zijn worden besluiten genomen die een familie in normale omstandigheden nooit zou nemen: slechts 30 mensen uitnodigen voor een afscheidsbijeenkomst in het crematorium. Maar … doordat de creativiteit van een familie en vriendenkring niet stopt ontstaan er nieuwe rituelen: de vriendenkring staat – 5 meter van elkaar – langs de weg waar de rouwauto met de overledene langsrijdt. Ze houden allemaal een bloem omhoog als laatste groet.

Of de familie die met 12 personen bij elkaar komt in het crematorium en daar toch een complete kerkdienst ten afscheid houdt. Met een echte orde van dienst, met samenzang begeleid door een dwarsfluit, met een mooie overweging door de predikant, met Bijbellezing door goede vrienden, door gezamenlijke stilte op gepaste afstand rondom de kist. Het is anders dan de bekende kerkdienst in de eigen kerk met alle vertrouwde mensen. En toch was deze bijzondere afscheidsviering helemaal af. Een van de aanwezige vrienden merkte op: “ik heb de normale kerkdienst niet gemist. Het was helemaal goed zo”. In moeilijke tijden ontstaan creatieve oplossingen.

Uitvaart buiten de lijntjes

Uitvaartverzorging Friesland en Overijssel

“Wij willen een afscheid dat echt bij haar past. Informeel, geen strak programma, maar een gewoon ongedwongen samen zijn. Zo was zij”. We zitten aan tafel bij de familie, twee dochters, een zoon en echtgenoot. Christa was een twee jaar geleden ziek geworden en na een slopende ziekte overleed ze. Mark en de kinderen, veertigers, hadden samen besloten dat het echt haar afscheid moest worden. Wij benaderden locaties, op zoek naar een geschikte, sfeervolle en ruime gelegenheid. Het mocht beslist geen aula zijn, daar hielden zij niet van. Hun eerste keus, een landhuis viel af vanwege de beperkte capaciteit. Wij gingen in gesprek met een crematorium met een ruim, licht restaurant, ook zij bleken meedenkers. Met veel creativiteit werd het restaurantgedeelte sfeervol ingericht, beeld en geluid werd mogelijk gemaakt en de middagzon zorgde voor een zachte warme gloed.

In het apart ingericht gedeelte namen belangstellenden afscheid van Christa, gevolgd door een condoleance op informele wijze. De ruimte vult zich, zachte muziek op de achtergrond en iedereen zoekt een plaatsje aan de tafels. Christa werd binnengebracht door man en kinderen, haar kist werd omringd door bloemen. Na een woord van welkom gaf de jongste dochter een schets  van het leven van haar moeder, er werden herinneringen opgehaald en gedeeld. Haar verhaal was uitnodigend, de genodigden gingen vervolgens met elkaar in gesprek, iedereen sprak met elkaar over Christa. Intussen genoot het bezoek van koffie en thee met een zoete lekkernij. Na deze pauze volgde een tweede spreker. Elke spreker gaf een eigen accent en steeds volgde er tussen de sprekers door een hapje en een drankje. Een ongedwongen sfeer, zonder tijdsdruk, zonder een strak uitgemeten programma. Genodigden waren onder de indruk van dit liefdevolle en ongedwongen afscheid. Ja, dit was toch wel echt Christa. Mark en de kinderen namen als laatste afscheid van haar, samen begeleidden zij haar tot in de ovenruimte.

Zij keken dankbaar terug op een afscheid zoals het bedoeld was.