Een blanco begin

Vanochtend vroeg werd ik gebeld door Marian, de dochter van meneer de Bruyn. Vader was plotseling overleden en of wij de uitvaart konden verzorgen. Ik noteer de naam en adresgegevens en spreek met haar om 9.30 uur af. Op weg in de auto realiseer ik mij dat ik geheel blanco ben. Geen voorinformatie, behalve het feit dat meneer is overleden.

Dit gebeurt ons vaak als uitvaartbegeleidster, ergens blanco naar binnenstappen. Ik bel aan en stap binnen. Ik proef de sfeer van dit huis en neem de ruimte waar ik ben onbevangen waar. Een kleine woning met stapels kranten, een pijp en tabak en talloze foto’s van dieren aan de muur. In gesprek met Marian wordt duidelijk dat vader die ochtend haar nog gebeld heeft, hij voelde zich niet lekker. Een uur later is hij overleden. Haar vader was 20 jaar geleden gescheiden en woonde sinds die tijd enigszins als kluizenaar. Of beter gezegd als natuurmens. Haar moeder verhuisde naar het zuiden van het land, er was geen contact meer tussen haar ouders. Ook Marian had weinig contact met haar moeder. Haar vader die op een half uur afstand woonde zag ze een paar keer per maand.
Vanochtend vond ze haar vader beneden op de bank, het leek er even op dat hij gewoon in slaap was gevallen. Ze belde de dokterswacht en daarna nam ze contact op met ons.

Marian is langzaam wat bekomen van de schrik, ze zet koffie voor ons. Ja, vader moet hier thuis blijven, dit is zijn plek. Geen poespas, geen franje. Samen verzorgen wij zijn lichaam en kleden wij hem, in zijn werkbroek en sweater. Vader had geen grote vriendenkring, hij had goed contact met de buren. Het afscheid zou eenvoudig zijn.

Samen met Marian bespreek ik het afscheid. Stap voor stap, zij heeft nooit met haar vader over zijn levenseinde gesproken. Hij was immers een gezonde man. Ik vraag haar naar herinneringen aan haar vader en zij beschrijft hoe ze vaak met haar vader de natuur in ging. Samen wandelen in de bosrijke omgeving achter het huis, kijken naar vogels. Vader maakte foto’s en thuisgekomen noemde hij nogmaals alle namen van deze vogels.
Al pratend ontstaat het idee voor het afscheid: thuis opbaren in een eenvoudige houten kist, een klein samenzijn in de kapschuur van de natuurbegraafplaats en daarna begraven. Eenvoudig en naturel, dat paste zo bij hem.

De eerste stappen zijn genomen, langzaam vindt de invulling van het afscheid plaats. Stap voor stap. Ik rijd terug, de blanco ochtend groeit gestaag tot een idee voor een eenvoudig en natuurlijk afscheid. Morgen praten we verder.

Wij merken dat er met een blanco begin van alles mogelijk is. Wij luisteren, nemen waar, houden rekening met het budget en komen samen met nabestaanden tot een bij hen passend afscheid.
Er wordt nogal eens gesuggereerd dat je alles moet vastleggen. De vraag is of dit wel zo handig is.

Wat mag een uitvaart kosten?

Goed geïnformeerd zijn helpt om juiste keuzes te maken.

Aan tafel in de huiskamer van de familie K. bespreek ik met hen de mogelijkheden rond hun toekomstige uitvaart. In de verre toekomst wel te verstaan, zij zijn gezonde zeventigers. De verschillende ervaringen met uitvaarten van hun ouders en het afscheid van een naast familielid bracht hen op het idee om zich te oriënteren. Met de uitvaart van vader ging alles heel snel en na de uitvaart waren ze geschrokken van de factuur. Ze hadden geen idee van de kosten van een uitvaart. Zij wisten er weinig vanaf. Zo dachten zij dat je alles al klaar moest hebben, want het werd immers allemaal in één gesprek geregeld. En ja, wat zou hun uitvaart kosten, zij hadden geen idee en waren bang dat het heel duur was.

In het oriënterende gesprek werd het hen duidelijk wat er zoal mogelijk was, wat bij hen paste en welke kosten samenhingen met de genoemde keuzes. Ook onze werkwijze werd besproken, door tijd te nemen ontstaat er ruimte om in het moment zelf de juiste keuzes te kunnen te maken.

Enkele dagen later ontving de familie het verslag van dit gesprek, samen met een kostenraming. Zo konden zij verder nadenken over hun uitvaart. Tijdens een telefonisch contact over een aanvullende vraag gaf mevrouw aan dat de kostenraming hen ontzettend was meegevallen. Het was hen duidelijk geworden: met de nodige kennis kun je de kosten zelf in de hand houden. Met zo’n voorgesprek voorkom je ad hoc beslissingen en keuzes die door de emotionele omstandigheden tot hoge kosten kunnen leiden.

Zorg voor de juiste kennis en maak een afspraak voor een oriënterend gesprek. Vrijblijvend en kosteloos, een gesprek dat garantie geeft op het kunnen maken van bewuste keuzes.

Sober, warm en intens

Oma

Tien maanden geleden was Bart, haar man van 89, plotseling overleden. Dit had Paula niet zien aankomen. Samen met haar en haar dochters Christien en Els heb ik het afscheid voorbereid. Een afscheid met familie en vrienden, Bart was nog altijd actief in een club van moestuinhouders. Ook kende hij veel mensen via de kerk. We namen afscheid in een goed bezochte kerkdienst gevolgd door een kort samenzijn met Paula en haar dochters met hun gezinnen in het crematorium.

Na het sterven van haar geliefde Bart deed Paula haar best om door te gaan. Ze miste Bart elke dag, ze had hem nog zo veel te vertellen. Haar leven en levenslust verbleekten, de kleur was verdwenen. De dagen waren lang en haar lichaam begon te haperen, Paula leed aan het leven zoals ze zei. Op een gegeven moment was het alleen wonen niet meer haalbaar en verantwoord, haar dochters vonden een hospice voor haar. Daar, in die liefdevolle omgeving, voelde Paula de koestering van de zorg. De kleur kwam af en toe een beetje terug, maar was niet blijvend. Langzaam gaf haar lichaam het op.

In de vroege ochtend stierf ze, in het bijzijn van haar dochter Els. We kozen dezelfde kist als die van Bart en brachten haar naar huis. Wegens corona overlegden we via de email en via Skype. Het was prettig dat we elkaar al kenden van het afscheid van Bart, dat praatte wat gemakkelijker. In de aula van het crematorium waren achtentwintig stoelen geplaatst op anderhalve meter afstand. De sfeer was informeel en ontspannen, de jongste kleinkinderen beschilderden de vlinders die op de kist waren geschroefd. Muziek en herinneringen wisselden elkaar af, de dominee stond stil bij het leven van Paula. Hij schetste het beeld van een authentieke en lieve vrouw. Woorden droegen bij aan de voelbare verbinding, een lichte sfeer kleurde dit eenvoudige afscheid. Als afsluiting nam ieder afscheid bij de kist en maakte daarna een kort moment van oogcontact met Christien en met Els. Intens, hand op het hart, hun verbinding kwam uit het hart. Stille ontroering.
“Dit, zo in een kleine groep een warm afscheid, dit was echt Paula, onze moeder” zeiden Christien en Els. “Ze zou het niet anders gewild hebben”.

De restricties van de coronatijd worden niet altijd als een beperking ervaren.

Rouwen in isolement

Rouwen in isolement

In mijn telefonisch nagesprek luister ik naar een verdrietige Esther. Normaal gesproken gaan wij bij de mensen langs voor de nabespreking van het afscheid. Samen terug kijken, luisteren naar eventuele vragen en opmerkingen. Samen deze bijzondere samenwerking afronden. Dat is wat lastig om dit zo per telefoon te bespreken. Esther is heel verdrietig, ze vindt het zo moeilijk om zo veel alleen te zijn. Ze mist Maarten, de man waarmee ze dertig jaar lief en leed deelde. De stoel aan tafel die leeg blijft, het vertrouwde avondeten samen is nu een bordje opschoot en weinig eetlust.

Het afscheid was al zo anders als anders. Met een kleine groep mensen, allemaal op afstand van elkaar. “Terwijl je juist nu zo graag die arm om je heen wilt, je verlangt zo naar troost en getroost worden” zoals Esther het verwoordde. Ik luister en hoor het gemis tussen alle regels door. Zelfs haar beste vriendin kan niet bij haar op bezoek komen. Esther heeft gelukkig wel de nodige contacten met de mensen om haar heen: talloze kaartjes, facetime gesprekjes, Whatsapp berichtjes. Allemaal heel hartelijk en lief, het voelt als verbondenheid maar wel op afstand.

Al pratend zoek ik met haar samen hoe zij dit intense isolement kan overleven, hoe zij kan rouwen. Ze geeft aan dat ze af en toe haar favoriete muziek keihard aanzet of ze maakt een flinke wandeling. Ze voelt dan haar lichaam en dat voelt prettig, ook al wisselen emoties elkaar af. Het helpt haar om beter te slapen.

Wanneer de aanraking en het troostende gebaar niet van de ander kan komen vanwege het virusgevaar, dan is het heel goed mogelijk om jezelf als het ware te omarmen. Handen op je armen en schouders te voelen door aanraking of kleine klopbewegingen. Jezelf te bekrachtigen en te troosten. Ouderen psycholoog Sarah Blom (Tijd voor Max, 1 april 2020) noemt dit ‘jezelf sterk maken’. Je lichaam voelen is je eigen grens voelen. Verdrietige of getraumatiseerde mensen kunnen zichzelf zo verliezen wanneer ze zich zo onbegrensd voelen. Door jezelf te omarmen, door beweging wordt het lichaamsbewustzijn vergroot en neemt de veerkracht toe.

Bel eens wat vaker of stuur een kaartje naar een vriend, vriendin of kennis die iemand verloren heeft. Juist nu.

 

Uitvaart en het coronavirus

Uitvaart en coronavirus

Afstand van elkaar houden, niet knuffelen of zoenen, geen hand geven. En dat allemaal als er een geliefde is overleden! Het is voor de rouwende familie en vrienden een hard gelag, en toch is iedereen ervan overtuigd dat het goed is om die afstand te bewaren.
Als uitvaartbegeleidsters komen wij dagelijks in deze hartverscheurende situatie. Hoe begeleid je mensen als je hen niet persoonlijk mag spreken? Als de contacten telefonisch blijven en als in crematorium of op begraafplaats de onderlinge afstand letterlijk groot is.
We proberen alle emoties te begrijpen en deze linksom of rechtsom op een waardige manier tot uiting te laten komen. Want dat is wat nodig is: het tonen van medeleven en het uiten van verdriet. Door inlevend en tegelijkertijd daadkrachtig te zijn worden besluiten genomen die een familie in normale omstandigheden nooit zou nemen: slechts 30 mensen uitnodigen voor een afscheidsbijeenkomst in het crematorium. Maar … doordat de creativiteit van een familie en vriendenkring niet stopt ontstaan er nieuwe rituelen: de vriendenkring staat – 5 meter van elkaar – langs de weg waar de rouwauto met de overledene langsrijdt. Ze houden allemaal een bloem omhoog als laatste groet.

Of de familie die met 12 personen bij elkaar komt in het crematorium en daar toch een complete kerkdienst ten afscheid houdt. Met een echte orde van dienst, met samenzang begeleid door een dwarsfluit, met een mooie overweging door de predikant, met Bijbellezing door goede vrienden, door gezamenlijke stilte op gepaste afstand rondom de kist. Het is anders dan de bekende kerkdienst in de eigen kerk met alle vertrouwde mensen. En toch was deze bijzondere afscheidsviering helemaal af. Een van de aanwezige vrienden merkte op: “ik heb de normale kerkdienst niet gemist. Het was helemaal goed zo”. In moeilijke tijden ontstaan creatieve oplossingen.

Uitvaart buiten de lijntjes

Uitvaartverzorging Friesland en Overijssel

“Wij willen een afscheid dat echt bij haar past. Informeel, geen strak programma, maar een gewoon ongedwongen samen zijn. Zo was zij”. We zitten aan tafel bij de familie, twee dochters, een zoon en echtgenoot. Christa was een twee jaar geleden ziek geworden en na een slopende ziekte overleed ze. Mark en de kinderen, veertigers, hadden samen besloten dat het echt haar afscheid moest worden. Wij benaderden locaties, op zoek naar een geschikte, sfeervolle en ruime gelegenheid. Het mocht beslist geen aula zijn, daar hielden zij niet van. Hun eerste keus, een landhuis viel af vanwege de beperkte capaciteit. Wij gingen in gesprek met een crematorium met een ruim, licht restaurant, ook zij bleken meedenkers. Met veel creativiteit werd het restaurantgedeelte sfeervol ingericht, beeld en geluid werd mogelijk gemaakt en de middagzon zorgde voor een zachte warme gloed.

In het apart ingericht gedeelte namen belangstellenden afscheid van Christa, gevolgd door een condoleance op informele wijze. De ruimte vult zich, zachte muziek op de achtergrond en iedereen zoekt een plaatsje aan de tafels. Christa werd binnengebracht door man en kinderen, haar kist werd omringd door bloemen. Na een woord van welkom gaf de jongste dochter een schets  van het leven van haar moeder, er werden herinneringen opgehaald en gedeeld. Haar verhaal was uitnodigend, de genodigden gingen vervolgens met elkaar in gesprek, iedereen sprak met elkaar over Christa. Intussen genoot het bezoek van koffie en thee met een zoete lekkernij. Na deze pauze volgde een tweede spreker. Elke spreker gaf een eigen accent en steeds volgde er tussen de sprekers door een hapje en een drankje. Een ongedwongen sfeer, zonder tijdsdruk, zonder een strak uitgemeten programma. Genodigden waren onder de indruk van dit liefdevolle en ongedwongen afscheid. Ja, dit was toch wel echt Christa. Mark en de kinderen namen als laatste afscheid van haar, samen begeleidden zij haar tot in de ovenruimte.

Zij keken dankbaar terug op een afscheid zoals het bedoeld was.

De meerwaarde van uitvaartbegeleiding

Verbinding

Wat is het belangrijkste?
Het aanbod van uitvaartondernemers is groot én divers. Vooral de verschillen in accenten van bedrijfsvoering, in visie en werkwijze is niet altijd af te leiden uit de omschrijving van het aanbod van het bedrijf. Tenslotte werkt elke ondernemer persoonlijk, passend, etc. De woorden kunnen hetzelfde zijn, maar wat weet je van de uitvoering en werkwijze?

Snel en efficiënt
Van oorsprong is uitvaartzorg gericht op het regelen van de uitvaart. Mensen zijn in rouw, dus die moet je ‘ontzorgen’ en veel uit handen nemen. De uitvaartverzorger kent zijn of haar taken en zorgt voor een snelle en efficiënte afhandeling van de zaken die moeten gebeuren. Er zijn veel standaarden (voorbeelden van kisten, teksten van kaarten, afbeeldingen van kaarten, rouwvervoer, bloemen), dat helpt om sneller tot de nodige keuzes te komen. Door deze efficiënte benadering is het mogelijk om voor vijf à zes families in een week het afscheid te regelen.
Deze werkwijze en benadering komt veel voor.

Verbinding
Het andere accent: uitvaartbegeleiding

Het meest kenmerkende van uitvaartbegeleiding is rust en tijd nemen. Mensen in rouw ervaren een andere tijdsbeleving, hun denken is vertraagd. Hiermee wordt rekening gehouden in onze coachende uitvaartbegeleiding. Mensen zijn weliswaar van slag, maar zij zijn zeker in staat om eigen keuzes te maken. Door aan te sluiten en de juiste vragen te stellen, wordt de persoonlijke kracht aangesproken. Er ontstaat verbinding, ruimte en vertrouwen om ondanks de verwarring en het eventuele verdriet, dichtbij zichzelf te blijven. Daarnaast is het geven van ruimte en tijd om na te denken van essentieel belang. Keuzes worden stapsgewijs gemaakt, niet alles hoeft in één gesprek geregeld te worden. Omdat we zo volledig mogelijk aansluiten bij nabestaanden is er altijd sprake van maatwerk. Dit resulteert in volledige keuzevrijheid: de keuze voor een kist (zelf maken mag natuurlijk ook), een eigenontwerp voor een kaart, het rouwvervoer (zelf vervoeren mag natuurlijk ook), bloemen uit de tuin, etc.

Het effect van deskundige uitvaartbegeleiding
“Ik wist niet dat ik dit kon en durfde” zei de dochter nadat ze zelf had gesproken op de uitvaart van haar moeder. Uitvaartbegeleiding is ondersteunend en vergroot de betrokkenheid van nabestaanden. Mensen kunnen veel meer dan ze denken. Door het meedenken en het empathische vermogen van de uitvaartbegeleidster kan er op een subtiele wijze ruimte ontstaan voor een toename van het zelfvertrouwen. Door zorg te dragen voor een overzicht van de te nemen stappen, kan de nabestaande een betrokken deelnemer zijn in het afscheid. Het is hun afscheid.

Team Haaksma & de Haan Uitvaart

Voorbereiden of uitstellen?

Afscheid

Aan de buitenrand van het dorp sta ik op een zonnige ochtend bij Mark en Jellie op de stoep. Ze hebben mij uitgenodigd voor een gesprek over de uitvaart. Niet dat er nu meteen een aanleiding toe is, maar ze willen nu wel iets vastleggen. Tien jaar geleden bezochten ze onze voorlichtingsavond over uitvaart. Daarna hadden ze nog eens een ondernemer uitgenodigd bij hen thuis, maar dat voelde niet goed. Te opdringerig.

De koffie is ingeschonken en al pratend en vooral luisterend ontstaat er helderheid over hoe een afscheidsproces er uit kan zien en wat ze zouden willen. Ik vertel hen mogelijkheden, nee je hoeft geen 50 kaarten af te nemen of je hoeft niet naar een rouwcentrum. Alles kan op maat, passend bij hen, passend bij hun budget. Van het gesprek volgt een verslag mét kostenraming. Als het zover is weten ze wat ze kunnen kiezen. Wij verplichten tot niets.

Na afloop van de bijeenkomst in de aula van een crematorium maakt een mevrouw opmerkingen aan mijn adres over de bijzondere sfeer en het intieme karakter van het afscheid. “Ik wist niet dat het zo kon, ik denk er eigenlijk nooit over na”.

“Ach als ik dit geweten had, dan had ik het echt anders gedaan” verzuchtte Karin na het plotseling overlijden van haar man. “Het ging allemaal zo snel dat ik het maar liet gebeuren. Achteraf gezien had ik graag andere keuzes gemaakt”.

Voorbereiden (vooral kennis vergaren!) of uitstellen? In ons leven denken we na, maken we toekomst plannen. Eens gaan we dood, dat is zeker. Door ons werk als uitvaartondernemer weten wij dat de dood zich op onverwachte momenten kan aandienen. Zomaar. Als je jong bent of vlak voor je pensioen. Het zijn vaak heftige en verdrietige ervaringen.

Wat kan het helpend zijn om door een eenvoudige uitleg van mogelijkheden, voorbereid te zijn op ooit. Als het zover is. Niet met een wensenboekje (invullen leidt tot standaard mogelijkheden), maar in een open gesprek waardoor het actief denken leidt tot een persoonlijke invulling.
Een voorbereiding die ruimte geeft. En rust.

Hoe neem je afscheid?

Oma

“Kan ik mijn dochtertje wel bij mijn vader laten kijken? Is zij daarvoor niet te jong?” Vader lag thuis op bed opgebaard, in zijn zo herkenbare kleding: een spijkerbroek, overhemd en trui. Ankie was bijzonder gehecht aan haar vader en Kim (3,5) had ook een speciale band met opa. Maar kon Kim nu wel bij opa kijken?
Na het overlijden van Bettie vroegen haar dochters of ik de kinderen iets kon vertellen over het cremeren, dat vonden ze zelf zo lastig om uit te leggen. Samen met Bas (5), Maaike (7) en Anna (10) zit ik aan tafel. Terwijl zij kleuren in boekjes van ‘Dag Lieve’ stellen zij vragen en ik geef antwoorden. Samen hebben we het er over in een ontspannen sfeer.

Naast onze verzorging en organisatie is het begeleiden en ondersteunen van diegenen die afscheid nemen onze belangrijkste dienstverlening. Afscheid nemen van een overledene is anders, het is vaak nieuw. Het maakt onzeker. Veel ouders willen hun kinderen niet belasten met verdriet of met hun eigen verdriet. Wat doe je dan wel? Naast onze eigen brochures over afscheid en kinderen geven wij tips en ondersteunen wij ouders en opvoeders. Kleine kinderen kun je rustig betrekken bij het afscheid, wij leggen uit wat je kunt doen en wat je vooral niet moet doen. Dat brengt rust en geeft ruimte om dit afscheid op een eigen manier te beleven.

In het crematorium zie ik Anna wat onrustig rond de kist van oma lopen. Ik vraag haar wat er is. Wijzend op de gesloten wand vraagt zij “Zit hier nou de oven achter? Gaat oma zo de oven in ?” Ik vertel Anna precies hoe het zal gaan. De aulabijeenkomst, de muziek en het wegglijden van de kist. “Wil je even hierachter kijken?” vraag ik wijzend op de kant waar de kist zal verdwijnen. Samen verkennen we de ruimte achter de deuren en de ovenruimte. “Oh ziet dat er zo uit”. Anna had een beeld van een oven zoals in de keuken. Nee, dit was toch echt een andere oven. Opgelucht loopt ze mee naar aula. De bijeenkomst kan beginnen.

Wie kiest u voor uw uitvaart?

Wie kiest u voor uw uitvaart?
Stel, u zult binnenkort te maken krijgen met het overlijden van een dierbare. Uw partner, een van uw ouders of zelfs een eigen kind. U zult dan waarschijnlijk iemand willen bellen om u in dit intensieve proces van afscheid bij te staan en te ondersteunen.

Wie belt u dan?
Uitvaartbedrijven werken nogal verschillend en hebben dan ook verschillende benamingen voor hun werk(wijze). Zo is er o.a. de uitvaartleider, de uitvaartverzorger, de uitvaartregisseur en de uitvaartbegeleider. Naast het verschil in benamingen is er ook verschil in professionaliteit en tijdsinvestering. Wanneer er in een korte periode vijf of zes families door een uitvaartverzorger worden begeleid, dan zal de efficiënte werkwijze van het regelwerk weinig ruimte laten voor begeleiding en coaching van de nabestaanden. Soms ontstaat er verwarring rondom benamingen, zo zijn er uitvaartsprekers die zich uitvaartbegeleider noemen. Hier gaat het meestal om het schrijven en uitspreken van het levensverhaal en het begeleiden van de afscheidsbijeenkomst, het is een onderdeel van het gehele afscheid.

Uitvaart en begeleiding
Wij, de uitvaartvrouwen van Haaksma & de Haan Uitvaart, noemen onszelf uitvaartbegeleidsters. Dit houdt in dat wij zorg bieden en nabestaanden (familie, vrienden) begeleiden in het zelf vormgeven van het afscheid. Wij coachen in het vinden van je eigen manier, in het formuleren van herdenkingswoorden, in het zoeken van passende afscheidsrituelen. Hierbij is de ‘binnenkant’ heel belangrijk, hoe het voor een familie voelt om van deze dierbare persoon afscheid te nemen. Wij brengen rust en geven ruimte en tijd, mensen in rouw hebben immers een vertraagd denkvermogen.

Oog voor mensen
Kinderen, jongeren, mensen met verstandelijke beperking, mensen met dementie, etc., alle naasten worden door ons vakkundig begeleid in het nemen van afscheid.
Altijd zorgen wij goed voor de overledene, op een wijze die ook voor de familie goed is. Dus wel of niet ‘mooi gemaakt’ met make up, opgebaard thuis op bed of in een kist of lijkwade, of wellicht in een rouwcentrum.
Wij leiden desgewenst de afscheidsbijeenkomst, kunnen herdenkingswoorden schrijven en uitspreken. Maar we proberen ook altijd om familieleden of vrienden zo te begeleiden dat zij zelf spreken of zelf de bijeenkomst leiden.

Uitvaartbegeleiding
Van een overledene kun je maar één keer afscheid nemen, dat moet passen bij de overledene maar zeker ook bij de achterblijvers. Het zoeken van die manier, dat is de uitdaging elke keer weer. Niets standaard, altijd maatwerk, gericht op die ene overledene met zijn of haar naasten.
Dat noemen wij uitvaartbegeleiding.